Organizacja państwa polskiego w XVI wieku

Dla organizacji i dalszych losów państwa fundamentalnym wydarzeniem była nowa unia Polski z Litwą. Została ona przeprowadzona w 1569 r. w Lublinie. Dotychczasowy związek dwóch państw istniejący od 1385 r. opierał się zwykle na wspólnocie osoby monarchy lub w ostateczności wspólnocie dynastii. Jednak Zygmunt August nie doczekał się potomstwa i istniała realna możliwość rozpadu związku między Polską a Litwą po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. Postulat ścisłego połączenia obu państw był jednym z ważnych elementów programu ruchu egzekucyjnego. Także król dążył do zapewnienia Litwie polskiej pomocy w konflikcie z Rosją. Natomiast magnaci litewscy przeciwni byli pogłębieniu związku, gdyż wiązało się to z uzyskaniem przez średnią szlachtę litewską praw szlachty polskiej i ograniczeniem ich pozycji. Na sejmie w 1569 r. zwołanym do Lublina król złamał opór magnatów litewskich, odłączając od Litwy ziemię kijowską, Podlasie i Podole (około trzeciej części terytorium państwa) i przyłączając je do Polski. W ten sposób Litwa po utracie tak znacznej części terytorium została skazana na związek z Polską. Nowa unia była unią realną, to znaczy państwa wchodzące w jej skład łączyły wspólne instytucje państwowe. Przyjęta została nowa nazwa dla państwa: Rzeczpospolita Obojga Narodów. Wspólnymi elementami Rzeczypospolitej były najwyższe władze (król, sejm walny) oraz pieniądz. Ponadto Rzeczpospolita prowadziła wspólną dla obu części politykę. Oddzielne były urzędy, skarby, armie i sądy. Unia okazała się bardzo trwałą, a jej efekty dalekosiężne. Przetrwała aż do Konstytucji Trzeciego Maja, która ją zniosła i wprowadziła w miejsce państwa złożonego państwo jednolite.

U schyłku XVI w. Rzeczpospolita Obojga Narodów była jednym z największych państw europejskich. Miała około 800 tys. km2 powierzchni i zamieszkiwało ją około 8 milionów mieszkańców. Obszar Korony i Litwy podzielony był na województwa, te zaś dzieliły się na ziemie (jednostki szlacheckiego samorządu terytorialnego) oraz powiaty – okręgi sądowe. Mieszkańcy Rzeczypospolitej przynależeli do różnych grup etnicznych i wyznaniowych. Na obszarach Korony dominowała ludność polska wyznająca katolicyzm. Natomiast na ziemiach Litwy oraz na obszarach przyłączonych do Korony przez Zygmunta Augusta w 1569 roku, przewagę posiadała prawosławna ludność ruska. Ponadto w miastach i na terenie Prus Książęcych i Inflant zamieszkiwały znaczne grupy ludności niemieckiej, w części protestanckiej. Miasta zamieszkiwała także ludność żydowska, a pogranicza południowo - wschodnie wyznający islam Tatarzy. Warto zauważyć, że wielka siła przyciągająca kultury polskiej powodowała polonizację pewnych grup, np. szlachty litewskiej. Struktura społeczna była w istocie strukturą stanową. Chłopi stanowili około 70% społeczeństwa, mieszczaństwo 10% (wraz z ludnością żydowską), szlachta 10%, duchowieństwo 0,5%. Zwraca uwagę większy niż w innych państwach europejskich odsetek szlachty. Ustrój polityczny, pokój religijny, zamożność mieszkańców czyniły z Rzeczypospolitej państwo podziwiane przez cudzoziemców, z których wielu osiedlało się, szukając pokoju i dobrobytu w targanej wojnami Europie.

Najwyższe władze Rzeczypospolitej tworzył król, sejm walny i urzędnicy. Do grona najwyższych dostojników państwowych należeli: kanclerz i podkanclerzy, podskarbi, marszałek wielki i nadworny, a od XVI w. także hetmani – wielki i polny. Po unii lubelskiej dla Korony i Litwy istniały dwa odrębne komplety urzędów. Do ich kompetencji należało zawiadywanie administracją centralną państwa. Urzędy były dożywotnie i nieodpłatne. Obsadzali je magnaci, chociaż zdarzało się, że król powierzał je przedstawicielom średniej szlachty. Szczególnie dotyczyło to dowodzenia armią, gdzie poza pochodzeniem i koneksjami liczyły się również umiejętności. Obok urzędów ministerialnych istniały również urzędy ziemskie. Od XVI w. były to w zasadzie urzędy tytularne bez większego zakresu faktycznej władzy. Jednak ich posiadanie miało duże znaczenie prestiżowe. W odniesieniu do godności wojewody i kasztelana istotnym przywilejem wynikającym z ich sprawowania było zasiadanie w senacie. Po ostatecznym uformowaniu się senatu w XVI w. pierwsze miejsce wśród dygnitarzy świeckich posiadał kasztelan krakowski, za nim dopiero szli wojewodowie i inni kasztelanowie. Szlachta polska kochała się w tytułach i godnościach, gdyż podkreślały one znaczenie noszących je osób.

Dodaj swoją odpowiedź
Historia

Pozycja szlachty w życiu politycznym i gospodarczym Polski w XV i XVI wieku

W wieku piętnastym, gdy Europa zbliżała się już do końca epoki średniowiecza, upowszechniło się samo pojęcie stanu szlacheckiego, wypierając określenie stanu rycerskiego. Utworzyła się w ten sposób uprzywilejowana i w zasadzie zamkni...

Historia

Kontrowersje dotyczące powstania państwa polskiego.


Kontrowersje dotyczące powstania państwa polskiego



Zapewne każdy z nas zastanawiał się jak powstało nasze państwo. Jaki był jego początki, jak się kształtowało. Czy historycy są zgodni co do tego? Niestety dzieje...

Historia

kontrowersje dotyczące powstania państwa polskiego



Kontrowersje dotyczące powstania państwa polskiego



Zapewne każdy z nas zastanawiał się jak powstało nasze państwo. Jaki był jego początki, jak się kształtowało. Czy historycy są zgodni co do tego? Niestety d...

Historia

Zagadnienie z historii od czasów nowożytnych do upadku państwa polskiego 1795

1. Omów przebieg ważniejszych odkryć geograficznych (kto, kiedy, gdzie).


W okresie renesansu dokonano pierwszych odkryć geograficznych. Europejczycy wyszli po za granice swoich krajów, a penetracja nowych obszarów wpłynęła na z...

Historia

Zagadnienie z historii od czasów nowożytnych do upadku państwa polskiego 1795.

1. Omów przebieg ważniejszych odkryć geograficznych (kto, kiedy, gdzie).
W okresie renesansu dokonano pierwszych odkryć geograficznych. Europejczycy wyszli po za granice swoich krajów, a penetracja nowych obszarów wpłynęła na zmianę lu...