Zapraszam Państwa w fascynującą podróż przez historię pizzy dania, które z prostego posiłku neapolitańskiej biedoty, stało się królewskim przysmakiem, a następnie globalną ikoną kulinarną. Ta niezwykła ewolucja pokazuje, jak skromne początki mogą prowadzić do międzynarodowej sławy i jak jedzenie potrafi odzwierciedlać zmiany społeczne. Poznajmy razem, jak pizza zdobyła serca ludzi na całym świecie.
Od ulicznego jedzenia do królewskiego stołu niezwykła historia pizzy, która podbiła świat
- Pizza narodziła się w Neapolu w XVIII wieku jako proste i tanie danie dla najuboższych warstw społecznych.
- Kluczowym momentem było dodanie pomidorów oraz legenda pizzy Margherita, która symbolicznie wyniosła ją na salony.
- Włoscy emigranci i amerykańscy żołnierze po II wojnie światowej odegrali decydującą rolę w globalnej popularyzacji pizzy.
- Dziś pizza to globalna ikona kulinarna, a sztuka jej przygotowania (pizzaiuolo) jest dziedzictwem kulturowym UNESCO.
Zanim powstała pizza: Starożytne placki, które dały jej początek
Choć pizza, jaką znamy dzisiaj, ma swoje korzenie w Neapolu, jej historia jest znacznie dłuższa i sięga starożytności. Już Grecy i Rzymianie wypiekali płaskie chleby, które można uznać za jej dalekich przodków. Wspomniane w źródłach plankutos czy rzymska focaccia to nic innego jak proste placki doprawiane ziołami, oliwą i czosnkiem. Były to dania praktyczne i pożywne, idealne dla podróżnych czy żołnierzy. Moim zdaniem, to właśnie w tych prostych formach leży fundament idei pizzy płaskiego ciasta, które można wzbogacić różnymi dodatkami.
Dlaczego Neapol stał się kolebką najsłynniejszego dania świata?
Przenieśmy się do XVIII-wiecznego Neapolu. To właśnie to tętniące życiem, ale i pełne kontrastów miasto, stało się miejscem narodzin pizzy w formie zbliżonej do współczesnej. Neapol był wówczas miastem portowym, pełnym ubogich robotników, rybaków i tak zwanych "lazzaroni" ludzi żyjących z dnia na dzień. Potrzebowali oni taniego, prostego, ale jednocześnie sycącego posiłku, który można było szybko zjeść w biegu. Pizza idealnie wpisywała się w te potrzeby. Sprzedawana na ulicach, często przez wędrownych sprzedawców, była dostępna dla każdego, niezależnie od zasobności portfela. To właśnie ta dostępność i prostota sprawiły, że Neapol stał się jej naturalnym domem.
XVIII wiek: Narodziny pizzy dla najuboższych
Jak wyglądała i smakowała pierwsza pizza neapolitańskich "lazzaroni"?
Pierwsza pizza neapolitańska znacznie różniła się od tej, którą znamy dzisiaj. Była to przede wszystkim pizza dla biedoty, co determinowało jej skład. Bazą było proste ciasto, często smarowane smalcem, posypywane czosnkiem i solą. Czasami dodawano do niej ser caciocavallo, który był lokalnym, łatwo dostępnym produktem, oraz świeżą bazylię. Był to posiłek, który miał przede wszystkim zaspokoić głód i dostarczyć energii do ciężkiej pracy. Wyobrażam sobie, że jej smak był intensywny, prosty i niezwykle autentyczny prawdziwe jedzenie ulicy, które karmiło całe pokolenia Neapolitańczyków.
Pomidorowa rewolucja: Składnik, który na zawsze zmienił oblicze pizzy
Kluczowym momentem w ewolucji pizzy było pojawienie się pomidorów. Te warzywa, pochodzące z Ameryki, trafiły do Europy w XVI wieku, ale przez długi czas były postrzegane z dużą rezerwą. Uważano je za rośliny ozdobne, a nawet trujące, co wynikało z ich przynależności do rodziny psiankowatych. Dopiero pod koniec XVIII wieku, głównie za sprawą biedoty neapolitańskiej, pomidory zaczęły być dodawane do jedzenia. Ich kwaśny, świeży smak idealnie komponował się z prostym ciastem, tworząc nową jakość. To właśnie dodatek pomidorów, początkowo lekceważony przez bogatsze warstwy społeczne, na zawsze zmienił oblicze pizzy, nadając jej charakterystyczny smak i kolor, który dziś kojarzymy z Włochami.
Moment zwrotny: Legenda królowej Małgorzaty
Czy wizyta w pizzerii Brandi w 1889 roku to fakt czy mit?
Historia pizzy nabrała królewskiego blasku w 1889 roku, kiedy Neapol odwiedzili król Włoch Humbert I i jego żona, królowa Małgorzata Sabaudzka. Królowa, zmęczona wykwintną, ale zapewne monotonną kuchnią francuską, którą serwowano na dworze, zapragnęła spróbować lokalnego specjału. Wezwano wówczas słynnego pizzerra Raffaele Esposito z pizzerii Brandi. Przygotował on dla królowej trzy rodzaje pizzy, w tym jedną, która miała na zawsze zmienić losy tego dania. Choć niektórzy historycy spierają się o dokładność tej opowieści, jej symboliczne znaczenie jest niezaprzeczalne. To wydarzenie stało się kamieniem milowym w historii pizzy, wynosząc ją z ulicy na salony.
Margherita: Jak trzy proste składniki stały się symbolem Włoch?
Spośród trzech przygotowanych pizz, królowej Małgorzacie najbardziej przypadła do gustu ta z pomidorami, mozzarellą i bazylią. Nie bez powodu. Te trzy składniki symbolizowały barwy włoskiej flagi: czerwień pomidorów, biel mozzarelli i zieleń bazylii. Na cześć królowej, pizza ta została nazwana "Margherita". To wydarzenie było czymś więcej niż tylko kulinarnym odkryciem. Było to symboliczne uznanie pizzy jako narodowego dania Włoch. Jak trafnie ujęto:
Legenda królowej Małgorzaty: Przełom nastąpił w 1889 roku, kiedy Neapol odwiedzili król Włoch Humbert I i jego żona, królowa Małgorzata Sabaudzka (Margherita di Savoia). Zmęczona francuską kuchnią, królowa zapragnęła spróbować lokalnego specjału. Pizzer Raffaele Esposito z pizzerii Brandi przygotował dla niej trzy rodzaje pizzy. Królowej najbardziej zasmakowała ta w barwach włoskiej flagi: z pomidorami (czerwień), mozzarellą (biel) i bazylią (zieleń). Na jej cześć nazwano ją "Margherita". To wydarzenie jest symbolem awansu pizzy z jedzenia dla ludu na salony.
Od tego momentu pizza przestała być wyłącznie jedzeniem biedoty, zyskując status dania, które mogło pojawić się na królewskim stole, a tym samym zdobyła akceptację i uznanie w całym kraju.
Z Włoch do Ameryki: Jak emigranci zarazili świat miłością do pizzy
Pierwsze pizzerie w Nowym Jorku i początek globalnej kariery
Prawdziwa globalna kariera pizzy rozpoczęła się dzięki włoskim emigrantom. Na przełomie XIX i XX wieku, tysiące Włochów, szukając lepszego życia, wyruszyło do Stanów Zjednoczonych, a wraz z nimi ich kulinarna tradycja. W Nowym Jorku, Chicago i innych miastach, gdzie osiedlali się włoscy imigranci, zaczęły powstawać pierwsze pizzerie. Warto wspomnieć, że już w 1738 roku w Neapolu działała Antica Pizzeria Port'Alba, początkowo jako stoisko, a w 1830 roku przekształcona w restaurację, uznawana za pierwszą pizzerię na świecie. W Ameryce pizza początkowo była daniem spożywanym głównie przez włoską społeczność, ale z czasem zaczęła zdobywać popularność wśród szerszej publiczności. To był początek jej triumfalnego marszu przez kontynenty.
Rola amerykańskich żołnierzy po II wojnie światowej w popularyzacji dania
Kolejnym kluczowym momentem w globalnej ekspansji pizzy była II wojna światowa. Amerykańscy żołnierze stacjonujący we Włoszech mieli okazję spróbować tego prostego, ale niezwykle smacznego dania. Po powrocie do domu, z tęsknotą wspominali smak neapolitańskiej pizzy, co doprowadziło do jej masowej popularyzacji w Stanach Zjednoczonych. Pizzerie zaczęły powstawać w całym kraju, a pizza stała się symbolem amerykańskiego stylu życia, choć jej korzenie były głęboko włoskie. To właśnie dzięki nim pizza zyskała status dania, które dziś jest znane i kochane na całym świecie.
Pizza dzisiaj: Globalna ikona i dziedzictwo UNESCO
Na czym polega fenomen sztuki "pizzaiuolo" chronionej przez UNESCO?
Dziś pizza to nie tylko jedzenie, to prawdziwa sztuka, zwłaszcza w Neapolu. Fenomen neapolitańskich "pizzaiuolo" (pizzerów) polega na niezwykłej precyzji, pasji i tradycji, z jaką przygotowują to danie. Ich umiejętności, od wyrabiania ciasta, przez formowanie placka, aż po pieczenie w piecu opalanym drewnem, są przekazywane z pokolenia na pokolenie. To właśnie ta unikalna tradycja została doceniona na arenie międzynarodowej. W 2017 roku sztuka "pizzaiuolo" została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. To oficjalne uznanie podkreśla nie tylko kulinarne, ale i kulturowe znaczenie pizzy neapolitańskiej, czyniąc ją prawdziwym skarbem ludzkości.
Przeczytaj również: Tajne stowarzyszenia: Faktyczny wpływ na politykę od Templariuszy po dziś
Pizza neapolitańska a jej polska adaptacja: Ewolucja smaku nad Wisłą
W Polsce pizza pojawiła się w szerszym zakresie w latach 70., ale prawdziwy boom nastąpił po 1989 roku, wraz z otwarciem rynku i napływem zachodnich trendów. Początkowo dominowała "polska wersja" pizzy często na grubym cieście, z dużą ilością składników, nie zawsze zgodnych z włoską tradycją. Pamiętam, jak sam byłem zaskoczony, gdy po raz pierwszy spróbowałem autentycznej pizzy we Włoszech to było zupełnie inne doświadczenie! Na szczęście, w ostatnich latach obserwujemy silny trend powrotu do korzeni i ogromną popularność autentycznej pizzy neapolitańskiej. Polacy coraz bardziej doceniają prostotę i jakość składników, takich jak mąka typu 00, pomidory San Marzano czy mozzarella di bufala. Powstaje wiele pizzerii z certyfikatem AVPN (Associazione Verace Pizza Napoletana), co świadczy o rosnącej świadomości i miłości do prawdziwej włoskiej tradycji nad Wisłą.
